چرا گفتمان دیجیتال بازتابدهنده واقعیت مسلمانان آفریقای جنوبی نیست؟
افزایش محتوای ضداسلامی در شبکههای اجتماعی آفریقای جنوبی، این پرسش را مطرح کرده است که آیا اسلامهراسی در این کشور واقعاً در حال گسترش است یا فضای مجازی تصویری بزرگتر از واقعیت ارائه میدهد.
اشتراک گذاری :
به گزارش حوزه بینالملل خبرگزاری تقریب، حضور مسلمانان در آفریقای جنوبی قدمتی چندصدساله دارد، اما افزایش اخیر گفتمانهای ضداسلامی در فضای مجازی، همزمان با تشدید بحثها درباره مهاجرت و فعالیت جریانهای ضدمهاجر، نگرانیهایی را درباره وضعیت مسلمانان در این کشور ایجاد کرده است.
در همین حال، واقعیت زندگی مسلمانان در برخی مناطق روستایی آفریقای جنوبی با فضای پرتنش شبکههای اجتماعی تفاوت چشمگیری دارد؛ موضوعی که نشان میدهد برای ارزیابی میزان اسلامهراسی، نمیتوان صرفاً به فضای دیجیتال تکیه کرد.
آنچه در روستاها میگذرد
زمانی که «زویلیبی جک نگوپان» در سن ۱۰۵ سالگی درگذشت، تنها یک خواسته از خانوادهاش داشت: اینکه به شیوه اسلامی دفن شود. صدها نفر از اعضای خانواده و اهالی جامعه محلی در مراسم تشییع او در منطقه روستایی «نکوتو» در شرق آفریقای جنوبی حضور یافتند؛ منطقهای که بیشتر ساکنان آن مسیحی یا پیرو باورهای سنتی آفریقایی هستند و مسلمانان اقلیتی بسیار کوچک به شمار میروند.
نگوپان در سالهای پایانی عمر خود پس از مشاهده دینداری نوه خردسالش به اسلام گروید و مراسم تدفین او نیز بر اساس آداب اسلامی در قبرستان خانوادگی انجام شد. این مراسم برای جامعه محلی رویدادی کمسابقه بود، اما هیچ جنجالی به دنبال نداشت؛ مسئلهای که در شرایط کنونی آفریقای جنوبی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
سامو کیلیسیوی نگوپان، فعال اجتماعی این منطقه میگوید: نخستین آشنایی او با مسلمانان از طریق صاحبان فروشگاههای هندی در شهر مجاور بوده است و هیچگاه مشکلی با مسلمانان نداشتهاند. به گفته او، برخی مردم درباره رفتار و آداب مسلمانان کنجکاو هستند، اما این کنجکاوی به درگیری یا خصومت منجر نشده است.
برادر او، «خیتوکوتولا دلامی» نیز که در سال ۲۰۱۲ و در دوران نوجوانی مسلمان شده، از معدود مسلمانان روستای خود است. به گفته وی، پوشش اسلامی او بیشتر موضوع شوخی و کنجکاوی مردم است تا دشمنی و در این جوامع، نوعی هماهنگی و احترام متقابل وجود دارد.
با این حال، طی ماههای اخیر گفتمان ضداسلامی در فضای مجازی بیشتر دیده شده است. برخی مطالب منتشرشده در شبکههای اجتماعی، مسلمانان را به تلاش برای تسلط بر کشور متهم کرده و درباره تعلق آنان به آفریقای جنوبی تردید ایجاد کردهاند. همچنین برخی سازمانهای اسلامی متهم شدهاند که از طریق فعالیتهای خیریه و کمک به فقرا، درصدد گسترش اسلام در میان سیاهپوستان هستند.
این وضعیت این پرسش را مطرح میکند که آیا آفریقای جنوبی واقعاً شاهد افزایش اسلامهراسی است یا شبکههای اجتماعی پدیدهای حاشیهای را بزرگتر از اندازه واقعی آن نشان میدهند؟
بر اساس سرشماری سال ۲۰۲۲، کمتر از یک میلیون مسلمان در آفریقای جنوبی زندگی میکنند که حدود ۱.۶ درصد جمعیت این کشور را تشکیل میدهند؛ هرچند رهبران مسلمان تعداد مسلمانان را بین ۲ تا ۵ میلیون نفر برآورد میکنند.
با وجود این، حضور مسلمانان در آفریقای جنوبی به چند قرن پیش بازمیگردد. آنان از آسیا و مناطق پیرامون اقیانوس هند و از مسیرهایی همچون بردهداری و تبعید سیاسی، در دوران استعمار هلند از قرن هفدهم وارد منطقه کیپ شدند.
در همین زمینه، «شیخ یوسف المقصاری» که در اندونزی و در خانوادهای وابسته به سلطان جاوه متولد شده بود، پس از رهبری مقاومت مسلحانه علیه شرکت هند شرقی هلند در اندونزی، دستگیر و ابتدا به سیلان (سریلانکا) و سپس در سال ۱۶۹۴ همراه خانواده و پیروانش به دماغه امید نیک در آفریقای جنوبی تبعید شد.
دلامی معتقد است بسیج سازمانیافته علیه مسلمانان عمدتاً از جوامع روستایی سرچشمه نمیگیرد و حرکت به سمت نفرت سازمانیافته بیشتر منشأ شهری دارد.
آفریقای جنوبی نیز از پایان دوره آپارتاید تاکنون بارها شاهد موجهای خشونت بیگانهستیزانه بوده است که عمدتاً مهاجران کشورهای آفریقایی دیگر را هدف قرار دادهاند. اکنون این پرسش مطرح است که آیا بخشی از این خصومتها به مسلمانان نیز متوجه شده است.
طوفانی در فنجان
تیمبیسا فاکودی، تحلیلگر سیاسی و روزنامهنگار مسلمان آفریقای جنوبی، معتقد است نگرانیها درباره اسلامهراسی در این کشور بیش از اندازه بزرگنمایی شده است.
او تأکید میکند که هیچ کارزار گسترده و سازمانیافتهای علیه مسلمانان در آفریقای جنوبی وجود ندارد؛ هرچند اذعان دارد که گفتمانهای ضداسلامی در فضای مجازی مشاهده میشود. با این حال، وی این موضوع را دلیلی بر وجود خصومت عمومی جامعه آفریقای جنوبی با اسلام نمیداند و معتقد است صداهای متعصب و ملیگرای افراطی در این کشور نیز مانند بسیاری از کشورهای جهان وجود دارند.
فاکودی در عین حال از مسلمانان میخواهد به اتهامهای مربوط به نژادپرستی و برخی شیوههای استثمار نیروی کار در میان خود نیز توجه کنند و هرگونه انتقاد را صرفاً ناشی از تعصب دینی ندانند.
او معتقد است مسلمانان باید بهجای آنکه هر انتقادی را ناشی از تعصب دینی بدانند، با اتهامهای مربوط به نژادپرستی و اقدامات سوء استفاده گرایانه برخورد کنند. وی این مسئله را صرفاً «طوفانی در فنجان» دانسته و بر ضرورت برخورد جدی مسلمانان با انتقادهای داخلی تأکید میکند و میگوید نباید هر انتقادی را در چارچوب تعصب دینی تفسیر کرد.
در مقابل، «شیخ مولانا سلیمان روا» معتقد است بیشتر مردم آفریقای جنوبی با اسلام دشمنی ندارند و شواهد مختلفی نیز این موضوع را تأیید میکند. با این حال، وی هشدار میدهد که تداوم گفتمان ضداسلامی در فضای دیجیتال میتواند به مرور زمان بر نگرش مردم تأثیر بگذارد.
وی با اشاره به اینکه پروژه اسلامهراسی با برخی دستورکارهای جهانی همخوانی دارد، هشدار میدهد که بیتوجهی به این گفتمان ممکن است باعث شود آنچه ابتدا تنها در فضای مجازی مشاهده میشود، به تدریج بر روحیه و شیوه تفکر مردم اثر بگذارد.
با وجود فاصله قابل توجه میان بحثهای فضای مجازی و واقعیت زندگی در جوامعی مانند نکوتو، روا نیز احتمال شکلگیری خصومت عمیقتر را کاملاً منتفی نمیداند. او معتقد است بهترین رویکرد، اقدام پیشگیرانه و نه واکنشی است؛ زیرا افزایش اسلامهراسی در آفریقای جنوبی میتواند پیامدهای خطرناکی به همراه داشته باشد؛ هرچند وقوع چنین وضعیتی در حال حاضر محتمل نیست، اما نمیتوان آن را کاملاً غیرممکن دانست.
