مهمترين ركن و اصلي ترين حلقه ي اتصال ميان مسلمانان و همه فرق اسلامي قرآن كريم است.
چكیده: پیام قرآن كریم چنین است كه همانطور كه همه انبیاء الهی در دعوت خود متحد بوده اند و همگی مردم را بسوی توحید و یگانگی خداوند دعوت می كرده اند، در دین اسلام نیز این وحدت به طور واضح به چشم می خورد و دارای مؤلفه هایی است. از جمله این مؤلفه ها می توان به: امر به اعتصام به ریسمان الهی و كنگره سالانه حج و نمایش اقتدار مسلمنان و كعبه به عنوان نقطه مركزی وحدت اسلامی اشاره نمود. از منظر قرآن كریم عواملی هستند كه باعث بروز اختلاف و تفرقه در امت اسلامی می شوند كه عبارتند از بغی و ظلم و حسد و همچنین عدم توجه به حجتهای الهی. با تقویت و توجه بیشتر به نقاط مورد اتفاق در میان مسلمانان و پرهیز از عوامل اختلاف می توان به اتحاد دست یافت.
كلید واژه: اتحاد – اختلاف – تفرقه
طرح مسأله: افراد آگاه از شرایط حاكم بر جهان اسلام به خوبی می دانند كه امروزه امت اسلامی بصورت امتها درآمده است و این درحالی است كه قرآن كریم از امت اسلامی تعبیر به امت واحده می كند. «ان هذه امتكم امة واحده»[۱] امروزه هر امتی برای خود راه و رسمی دارد و به شیوه ی ویژه ای طی طریق می كند. نتیجه ی این چندگانگی و بروز امم گوناگون به جای امت واحد اسلامی آنست كه زمام امور مسلمانان متأسفانه به دست كسانی افتاده كه سیادت و بقای خود را در گروی دامن زدن به اختلافات می دانند و برای رسیدن به این منظور از هیچ تلاشی فروگذار نمی كنند. در این نكته كه میان مسلمانان مانند پیروان سایر ادیان اختلافاتی وجود دارد شكی نیست. اما باید اذعان كرد كه اغلب این اختلافات را دشمنان اسلام ایجاد كرده و دامن می زنند؛ علاوه بر این باید گفت كه اختلافات موجود در میان مسلمانان اغلب اختلافات عقیدتی و كلامی است و بیشتر به دانشمندان اسلامی مربوط شده و مردم عادی از این نوع مسائل بی اطلاع هستند. از سوی دیگر نكاتی هم وجود دارد كه محورهای مشترك میان مسلمانان شمرده می شوند و در حقیقت حلقه ی اتصال میان مسلمانان هستند؛ مهمترین ركن و اصلی ترین حلقه ی اتصال میان مسلمانان و همه فرق اسلامی قرآن كریم است. همه گروهها و ملل و نهل اسلامی به قرآن اعتقادی راسخ دارند و از آن به عنوان حبل المتین الهی یاد می كنند. در قرآن كریم، این نقطه ی مورد اتفاق همه ی مسلمانان، نكاتی پیرامون وحدت بیان شده است. امروزه یكی از بزرگترین مشكلات پیش روی مسلمانان مسأله تفرقه و عدم توجه به مسأله وحدت است. در نوشتار حاضر سعی بر آن است كه به این سؤال پاسخ داده شود كه نگاه قرآن در خصوص مؤلفه های وحدت و بخصوص وحدت امت اسلامی چیست؟ و از آنجا كه تعرف الأشیاء بأضدادها، به ناچار، نقطه ی مقابل وحدت یعنی عوامل تفرقه و اختلاف از منظر قرآن مورد بررسی قرار می گیرد و اینكه نگاه قرآن درخصوص اختلاف و تفرقه چیست؟
امید است كه شناخت مؤلفه های وحدت از دیدگاه قرآن و تقویت آنها و همچنین عواملی كه باعث ایجاد تفرقه می شوند و سعی در برطرف كردن آنها امت اسلامی را بسوی وحدت و یگانگی رهنمون شود.
وحدت ادیان الهی از دیدگاه قرآن كریم مسأله ی یكی بودن ادیان الهی و وحدت كلمه ی میان انبیاء الهی از جمله مسایلی است كه قرآن كریم بر آن تكیه دارد.
نویسندگان تاریخ ادیان و علمای دین شناسی بحثهای فراوانی را تحت عنوان «ادیان» مطرح می كنند و كتابهای فراوانی را نیز در این زمینه نوشته و می نویسند. برای نمونه می گویند: دین ابراهیم، دین یهیود، دین مسیح و یا دین اسلام و در همین راستا است كه هر یك از پیامبران صاحب شریعت را آورنده ی یك دین می دانند. اصطلاح رایج میان مردم نیز همین است. اما جالب اینجاست كه قرآن كریم در این خصوص طرز بیان ویژه ای دارد. در بینش قرآنی دین خدا یكی بیش نیست.[۲] و البته باید توجه داشت كه در عین حال شریعت محمدی جامع ترین شرایعی است كه از ناحیه خداوند نازل شده است.[۳]
قرآن كریم دین خدا از آدم تا خاتم را یك دین معرفی می كند و یك نام روی آن می گذارد و آن نام «سالام» است. «ان الدین عند الله الاسلام»[۴]
در بینش قرآنی همه انبیاء الهی در هدایت بسوی خداوند واحد متحد بوده اند و شعار همه ی آنها نیز یكی بوده است و آن اینكه «لا اله الا الله» دعوت به اینكه خدایی جزمعبود یگانه وجود ندارد، میان همه ی ادیان الهی مشترك است زیرا دین و آیین حقیقی در پیشگاه خداوند همان اقرار به یگانگی او و تسلیم در برابر فرمان اوست.[۵]
سیوطی در الدر المنثور به نقل از جریر از قول قتاده چنین می نویسد:[۶]
الاسلام شهاده أن لا اله الا الله و الاقرار بما جاء به من عند الله و هو دین الله الذین شرع لنفسه و بعث به رسله و دل علیه اولیاء.
ترجمه: اسلام همان شهادت به یگانگی پروردگار است و اقرار نسبت به آن چیزی است كه از جانب خداوند آمده و اسلام همان دینی است كه خداوند برای خودش تشریع كرده است و به خاطر آن انبیاءش را برانگیخته و اولیائش بر آن دلالت دارند.
امیرالمومنین (ع) در كلمات قصار خود چنین می فرمایند كه:[۷] می خواهم اسلام را آن چنان تفسیر كنم كه هیچ كس آن را چنین تفسیر نكرده باشد و سپس مراحل شش گانه ای را برای اسلام مطرح می كنند كه اولین آنها تسلیم است.
الاسلام هوالتسلیم. ماحصل آنچه بیان شد اینكه از منظر قرآن كریم دین خدا از آدم تا خاتم یكی است و قرآن نام اسلام بر آن می گذارد. البته مقصود این نیست كه در همه دوره ها دین خدا با این نام نامیده می شده است و با همین نام میان مردم معروف بوده است بلكه مقصود آنست كه حقیقت دین از منظر قرآن كریم دارای ماهیت واحدی است كه بهترین معرف آن واژه اسلام است.
اگرچه قرآن كریم ماهیت ادیان الهی را بصورت واحد مطرح می كند اما برخی از تفاوتها و اختلافات میان شریعتهای آسمانی دیده می شود، سؤال اینجاست كه از منظر قرآن كریم سرمنشأ تفاوتهای بوجود آمده و اختلافات موجود در میان ادیان الهی كجاست؟ و علت این تفاوتها و اختلافات چیست؟سرمنشاءهمه اختلافات را می توان در دومساله یافت :
الف – تفاوت در سطح تعلیمات
به موازات تكامل بشریت تعلیمات پیامبران نیز تكامل یافته است و در سطح بالاتری عرضه شده است. به تعبیر دیگر بشر در مدرسه ی تعالیم انبیاء الهی مانند یك دانش آموز بوده كه انبیاء او را از كلاس اول تا آخرین كلاس بالا برده اند. و در این كلاس برحسب نوع معلومات و سواد افراد تكالیف نیز متفاوت بوده است:
ابن عربی در تفسیر خود علت بروز اختلاف در شرایع الهی را چنین بیان می كند:[۸]
اختلاف در بین شرایع الهی بیشتر اختلاف در فروع دین بوده است یعنی در احكامی مانند طاعات و عبادات و معاملات.
ب – مقتضیات زمان
از آنجا كه پیامبران در مكانها و زمانهای گوناگونی ظهور كرده اند برخی از روشهای آنان نیز بواسطه تغییر مقتضیات زمان است و خصوصیات محیط و ویژگی های مردم كه مخاطب دعوت بوده اند نیز متفاوت بوده است. اختلاف در تعالیم انبیاء از این جهت، شبیه اختلاف برنامه هایی است كه در یك كشور هرچند وقت یكبار به مورد اجرا گذاشته می شود و این در حالی است كه همه ی آنها از قانون اساسی الهام می گیرند.از آنجا كه شكل اجرایی یك اصل در شرایط گوناگون متفاوت می شود لذا بسیاری از اختلافات در روش انبیاء الهی ناشی از نوع تفاوت در شكل اجرا بوده است نه در روح قانون. برای مثال یكی از اصول تعالیم انبیاء الهی دعوت به توحید و یگانه پرستی است اما روش انبیاء الهی در پیاده كردن این اصل به واسطه تغییر شرایط متفاوت بوده است. این است كه رسالتها مختلف و احیانا متضاد جلوه می كنند. در زمان یكی از انبیاء الهی جنگ می شود و در زمان دیگری شرایط صلح بوجود می آید، یك پیامبر محبت است و دیگری پیامبر صلابت. بدیهی است كه با همه تضادی كه میان اینگونه رسالتها از نظر روش هست از نظر هدف و روح كلی حاكم بر این رسالتها تضاد و اختلافی نیست. هدف یكی است و آنهم بازگشت به تعادل و قرار گرفتن در جاده اصیل فطرت است.
علاوه بر وحدت كلمه و تعالیم ادیان الهی كه در قرآن كریم بارها و بارها برآن تأكید شده است آیات دیگری نیز در قرآن كریم وجوددارد كه به صراحت در آن ها به مسأله وحدت اشاره شده وحتی در برخی موارد نسبت به وحدت در آن آیات امری مستقیم نیز به چشم می خورد. در ادامه به بررسی و توضیح در مورد این موارد می پردازیم:
۱- اعتصام به ریسمان الهی
در آیه یكصد و سوم از سوره آل عمران آمده است كه: "واعتصموا بحبل الله جمیعاً و لا تفرقوا" همگی به ریسمان الهی چنگ زده و پراكنده نشوید.سؤال اینجاست كه دراین آیه ی مباركه منظور از حبل الله چیست؟ در این خصوص مفسران احتمالات گوناگونی را ذكر كرده اند برخی از اسلام به عنوان حبل الله یاد كرده اند.[۹] و گروهی دیگر قرآن كریم را حبل الله می دانند[۱۰] و عده ای هم از ائمه اطهار (ع) به عنوان حبل الله یاد كرده اند.[۱۱]
شایسته به نظر می رسد كه حبل الله را به همه ی موارد ذكر شده حمل كنیم. مؤید این مطلب روایتی است كه ابوسعید خدری از پیامبر اكرم (ص) نقل كرده كه فرمود: «ایها الناس انی قد تركت فیكم حبلین ان أخذتم بهما لن تضلوا ابداً...»[۱۲]
علاوه بر این حدیث شریف نبوی حدیث ثقلین نیز میان مسلمانان به تواتر نقل شده است .لازم به ذكر است كه پیرامون حدیث شریف ثقلین و حجیت سند آن و اختلافات موجود در نقل كلمات آن مطالب بسیاری وجود دارد كه البته از حوصله ی بحث خارج است. اما آنچه مورد تأیید همگان است اینكه پیامبر اكرم (ص) فرمودند: ای مردم من شما را ترك می كنم و شما در كنار حوض كوثر برمن وارد می شوید. در میان شما دو ثقل گرانبها (دو حبل الهی) را به یادگار می گذارم و تا زمانی كه به این دو متمسك شوید هرگز گمراه نخواهید شد. و بنابر نقل تاریخ یعقوبی در پاسخ به اینكه منظور از این دو ثقل چیست حضرت فرمودند: ثقل اكبر كتاب خداو دیگری عترت من و اهل بیت من است.[۱۳]
برطبق امر مستقیم قرآن كریم و با توجه به آنچه بیان گردیدهمه ی مسلمانان موظف اند كه به قرآن و عترت دو اصل اساسی و دو حبل الهی تمسك جویند و هرگز از پیرامون این دو متفرق نشوند چرا كه تفرقه به معنای ضلالت و گمراهی از هدایت است.[۱۴] به همین جهت است كه در ادامه ی آیه مذكور به شدت از تفرقه نهی شده است: «و لا تفرقوا» [۱۵]
به نظر می رسد كه این امر به وحدت و اتحاد و بدنبال آن نهی از تفرقه و اختلاف،نكته ای است كه قرآن كریم به آن توجه ویژه ای دارد و دلیل این توجه بسیار آنست كه اتحاد در بقای امت ها و ملتهانقش تعیین کننده و مهمی دارد . برای روشن شدن نقش اتحاد در یك ملت می توان آن را به قدرت عظیمی تشبیه كرد كه به هنگام به هم پیوستن قطرات ناچیز باران بوجود می آید كه هیچ چیز و هیچ كس توان مقابله با آن را ندارد. حتی سدهای عظیمی كه با پیشرفته ترین تكنولوژی ها ساخته می شود گاه توان ایستادگی در برابر سیل های عظیم را ندارند. سیل خروشان انسانی نیز چنین است. هرگاه كه انسانها با هم متحد شوند و حركتی را به راه اندازند هیچ چیز و هیچ كس را توان مقابله با آن نیست. در دنیای امروز امت اسلامی بیش از هرچیز به سیل خروشانی نیاز دارد كه از پیوستن یك یك مسلمانان به هم بوجود آید تا پرچم اقتدار در جهان را بدست گیرند.
سرچشمه اختلافات مذهبی ذكر این نكته لازم به نظر می رسد كه با توجه به آیه ۱۹ سوره آل عمران می توان سرچشمه اختلافات مذهبی را شناخت و از آن پرهیز كرد تا بتوان زودتر سیل خروشان امت اسلامی را به راه انداخت. برخلاف باور رایج و تفكر عمومی سرچشمه ی اختلافات جهل و بی خبری نیست -اگرچه نمی توان از نقش جهل غافل شد- امامطابق بینش قرآنی بیشتر اختلافات به خاطر بغی و ظلم و انحراف از حق و اعمال نظرهای شخصی است. اگر مردم مخصوصاً طبقه دانشمند تعصب و كینه توزی و تنگ نظری ها و منافع فردی و تجاوز از حدود و حقوق خود را كنار بگذارند و با واقع بینی و روح عدالتخواهی احكام خدا را بررسی نمایند جاده حق بسیار روشن خواهد بود و اختلافات به سرعت حل می شود.[۱۶]
۲- كنگره سالانه حج و نمایش اتحاد مسلمین
حج عظیم ترین نمایش سیاسی و اجتماعی مسلمین: نمونه ای بارز از اتحاد مسلمانان است كه قرآن بر آن تأكید دارد. حج در تاریخ اسلام به عنوان یك پایگاه مهم و اساسی مطرح است. مسأله فتح مكه و صلح حدیبیه ریشه در حج دارد. غدیرخم این اجتماع تفرقه برانداز تاریخ – اگر به آن توجه شود – در بازگشت از اعمال حج بوده است.باید توجه داشت که موسم حج مبدأ قیام خونین كربلا است.
چشم انداز و افق بلند پیش روی امت اسلامی آنست كه اسلام نه تنها به عنوان یك مذهب در جهان بلكه به عنوان یك ملت با قدرتی شگرف در دنیا مطرح گردد. این قدرت هنگامی به تكامل می رسد كه اجزای آن با هم متحد باشند.
از آنجا كه بنای اسلام بر بقای امت اسلامی است نه بر فنا و نابودی آن، حج به عنوان فریضه ای واجب -در صورت استطاعت- بصورت همه ساله مطرح شده است. حج در آیین اسلام به عنوان فریضه ای واجب مطرح شده تا همه ساله درخت بقای با اتحاد مسلمانان آبیاری شود. همه مسلمانان در حج با انجام اعمالی واحد سعی در به نمایش گذاشتن اسلامی واحد دارند و به راستی كه اسلام چه نیك اندیشه ای را برای ایجاد و پس از آن تحكیم اتحاد میان مسلمانان و البته نمایش جهانی آن تدبیر كرده است.
«و لله علی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلاً»[۱۷]
امام خمینی (ره) می فرمایند: آنچه بر اجتماع مسلمین در حج واجب است دعوت قبائل وجوامع اسلامی به وحدت كلمه و دور كردن اختلافات از میان مسلمین است.[۱۸]
۳- كعبه نقطه تمركز وحدت
مسلمانان پروانه وار كعبه را طواف می كنند؛ طواف بر گرد این نقطه مركزی وحدت اسلامی را از حجرالاسود آغاز كرده و به دریای خروشانی می پیوندند كه مركز و كانون توجه همه مسلمانان است. بالاتر از طواف دائمی و پیوسته ی مسلمانان به دوركعبه در شهر مكه، همگی ایشان در هر جای این كره خاكی كه باشند رو به سوی كعبه این قبله ی مشترك نماز می خوانند. یكی دیگر از نقاط مشترك و وحدت آفرینی كه قرآن كریم به آن اشاره دارد.
«إن اول بیت وضع للناس الذی ببكه مباركه هدی و رحمه للمؤمنین»[۱۹]
شایان ذكر است كه در میان امت اسلامی نقاط مشترك بسیاری وجود دارد كه اتكاء و تمسك به آنها می تواند وحدت آفرین باشد و امت اسلامی را به امتی یكپارچه تبدیل كند.برای بهره بردن از این نقاط مشترک لازم است این نكته نیز بررسی شود كه از منظر قرآن کریم چه عواملی باعث بروز اختلاف در امت اسلامی شود؟ شناخت این عوامل و تلاش برای برطرف كردن آنها خود راهی مهم برای دستیابی به وحدت اسلامی است.
« بغی و ظلم مهمترین عامل ایجاد تفرقه» در نگاه و بینش قرآن كریم مهمترین عامل در مسیر ایجاد تفرقه در میان مردم بغی و ظلم است «و ما تفرقوا الا من بعد ماجاءهم بغیاً بینهم»[۲۰]
با توجه به این آیه از قرآن كریم بدست می آید كه مردمی كه شریعت برای ایشان تشریع شده بوده از شریعت خود متفرق نمی شوند و در آن دچار اختلاف نمی شوند و وحدت كلمه خود را از دست نمی دهند مگر زمانی كه برخلاف آگاهی و علمی كه داشته اند به دلیل ظلم و حسدی كه بین خودشان معمول كرده اند عمل كنند.[۲۱] آغاز كنندگان اختلاف و مؤسسین تفرقه در عین علم و آگاهی، باب اختلاف را باز می كنند. سرمنشأ و سرآغاز همه این اختلافات ظلم و ستمی است كه آنها برای رسیدن به خواسته های خود انجام می دهند و در قرون بعدی دیگران نیز به دنبال این بدعت ساخته شده می روند و به جای آنكه در مسیر وحدت گام بردارند، در راه باطل و تفرقه روز به روز پیش می روند. لذا برای دستیابی به وحدت اسلامی لازم است كه از هر گونه بغی و ظلم و حسد پرهیز شود.
همیشه در طول تاریخ چنین بوده است كه دنیا پرستان ستمگر و حسودان كینه توز در برابر آیین یكپارچه ادیان الهی قیام كردند و هر گروهی را به سویی راهنمایی كرده اند که پایه های ریاست خود را تقویت كنند و منافع دنیوی خود را تأمین نمایند و حسادتها وعداوتهای خود را با مومنان راستین و مكتب انبیاء آشكار سازند.
«عدم توجه به حجت های الهی عاملی مهم در ایجادتفرقه»
در بینش قرآنی خداوند تبارك و تعالی برای هدایت مردم دلایل روشن و حجتهای الهی را بسوی مردم می فرستد و به اصطلاح حجت را برایشان تمام می كند؛ با این وجود اگر امتی نسبت به حجت های الهی بی تفاوت باشند و به اوامر و نواهی آنها از خود بی تفاوتی نشان دهند و در نتیجه به رأی خود عمل كنند دچار تفرقه شده و به ضلالت و گمراهی می افتند و البته از بركات وحدت در یك امت واحده بی بهره خواهند بود.
قرآن كریم در این خصوص در آیه ۱۰۵ سوره آل عمران می فرماید:
«و لا تكونوا كالذین تفرقوا و اختلفوا من بعد ما جاءهم البینات»
علامه طباطبایی (ره) ذیل آیه فوق چنین توضیح می دهند كه[۲۲] در این آیه مراد از اختلاف، تفرقه در عقاید است و مراد از تفرقه، اختلاف و دوری از حیث بدنها است. و دلیل مقدم داشته شدن تفرق بر اختلاف آنست كه تفرقه وجدایی بدنها از یكدیگر مقدمه ی جدایی عقاید است. چون وقتی یك قوم به هم نزدیك و مجتمع باشند عقایدشان به یكدیگر متصل و در آخر از راه تماس و تأثیر متقابل متحد می شوند و در اینصورت اختلاف عقیدتی در میان آنها رسوخ نمی كند و برعكس وقتی افراد از یكدیگر جدا و بریده باشند همین اختلاف و جدایی بدنها باعث اختلاف مشربها و مسلكها می شود و به تدریج هرچندنفر دارای یك فكر و یك رأی می شوند و تفرقه و جدایی باطنی هم پیدا می كنند و درنتیجه امت واحده اسلامی بصورت امتهای متفرق و گوناگون درمی آید.
نتیجه:
در نگاه قرآن كریم علاوه بر مشتركات موجود میان ادیان الهی، دین اسلام نیز دارای نقاطی است كه از آنها می توان به عنوان مولفه های وحدت آفرین نام برد. توجه ویژه به این مولفه های وحدت آفرین امت اسلامی را بسوی رشد و هدایت رهنمون خواهد شد. و از طرفی دیگر در نگاه قرآن كریم عواملی ذكر شده اند كه این عوامل در ایجاد تفرقه و اختلاف سهم بسزایی دارند شناخت این عوامل نیز امت اسلامی را از خطر تفرقه و اختلاف بدور می دارد.
وآخر دعوانا ان الحمد لله رب لعالمین
منابع: ۱- قرآن كریم
۲- نهج البلاغه
۳- تفسیر المیزان/ سید محمدحسین طباطبایی/ دفتر انتشارات جامعه مدرسین / قم/ ۱۴۱۷
۴- تفسیر نمونه/ مكارم شیرازی/ دارالكتب الاسلامیه/ تهران/ ۱۳۷۴
۵- الدرالمنثور فی تفسیر المأثور/ جلال الدین سیوطی/ كتابخانه آیت الله مرعشی/ قم/ ۱۴۰۴
۶- تفسیر ابن عربی/ابوعبدالله محیی لدین ابن عربی /داراحیاءالتراث العربی /بیروت /۱۴۲۲ق
۷- مفاتیح الغیب/فخرالدین رازی /داراحیاءالتراث العربی /بیروت /۱۴۲۰ق
۸- الكشاف عن حقایق غوامض التنزیل /محمود زمخشری /دارالکتب العربی /بیروت /۱۴۰۷ق
۹- تفسیر صافی/ ملامحسن فیض كاشانی/ الصدر/ تهران/ ۱۴۱۵
۱۰- مجمع البیانفی تفسیر القران /فضل بن حسن طبرسی /انتشارات ناصر خسرو /تهران /۱۳۷۲ق
۱۱- تاریخ یعقوبی/ یعقوبی/ دارصار بیروت/ لبنان/ ۱۴۰۲
۱۲- صحیفه نور/ امام خمینی/ مركز نشر آثار امام خمینی
---------------------------------------------------------------------------- [۱] - سوره مومنون / آیه ۵۲
[۲] - تفسیرالمیزان ج ۲۰ ص ۵۷۶
[۳] - همان ج ۱۸ ص ۳۷
[۴] - آل عمران/ ۱۹
[۵] - تفسیر نمونه - ج ۲ - ص ۴۴۷
[۶] - الدر المنثور فی تفسیر المأثور - ج ۲ - ص ۱۲
[۷] - نهج البلاغه - كلمات قصار - شماره ۱۲۵
[۸] - تفسیر ابن عربی، ج ۲، ص ۲۲۹
[۹] - الكشاف، ج ۱، ص ۳۹۵
[۱۰] - ابن مسعود به نقل از پیامبر اكرم (ص)، مفاتیح الغیب، ج ۸، ص ۳۱۱
[۱۱] - عیاشی از امام باقر (ع، تقسیر صافی، ج ۱، ص ۳۶۵
[۱۲] - ترجمه مجمع البیان، ج ۴، ص ۱۸۹
[۱۳] - تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۱۱۲
[۱۴] - ترجمه المیزان، ج ۳، ص ۵۷۲
[۱۵] - آل عمران/۱۰۳
[۱۶] - تفسیر نمونه، ج ۲، ص ۴۷۴
[۱۷] - سوره / آیه
[۱۸] - امام خمینی (ره)، ۷ ذیقعده ۱۳۹۹ هجری قمری
[۱۹] - آل عمران / آیه ۹۶
[۲۰] - سوره شوری/ آیه ۱۴
[۲۱] - المیزان، ج ۱۱، ص ۴۳
[۲۲] - ترجمه المیزان، ج ۳، ص ۵۷۹
)
