خبرگزاری تقریب 16 شهريور 1399 ساعت 13:33 http://www.taghribnews.com/fa/article/474986/ارزش-های-مردم-شناختی-مشترك-گفتگوی-بين-اديان-وتمدن-ها -------------------------------------------------- عنوان : ارزش‌های مردم شناختی مشترك در گفتگوی بين اديان وتمدن‌ها نویسنده: آیت الله تسخیری -------------------------------------------------- متن : پيش درآمد: هر تعريفي كه از تمدن داشته باشيم بايد بپذيريم كه در تعريف انسانيت مفهوم گرايش عمومي به سمت خدمت به انسان و تكامل توانايي ها و امكانات ذاتي و عرضي او، از جمله مهمترين بنيادها به شمار مي رود. هيچ مذهب، مكتب يا حتي رفتاري، جز با داشتن جنبة انساني نمي تواند بعد تمدني بهخود گيرد. لازمة اين بعد انساني ـ بنابر ادراكات وجدان و بدون نياز به استدلال ـ باور به مجموعة ارزش هاي مطلق و مشترك است، چه نمي توان در هر چيز، هم قايل به نسبيّت بود و هم وجود ويژگي هاي انساني را مسلّم تلقي كرد. زيرا اين امر متضمّن نوعي تناقض و باصطلاح پارادوكس است بدين معنا كه لازمه اش از يك سو پذيرش هويت متفرّد و جزيي اگر نه كلي انسان و از سوي ديگر، نفي هرگونه وجه تمايز انساني يا ارزش ثابت در آن است. اينك پرسش اين است كه اين ويژگي و ارزش ثابت، كدام است؟ پاسخ وجداني اين پرسش (با تأكيد بر وجداني بودن اين پاسخ به دليل بي نيازي از استدلال)، همانا فطرت انساني است. مراد از فطرت نيز آن است كه انسان آفريده اي است كه بنا بر حكمت و مشيّت الهي، در وجود و سرشت اصلي او، مجموعه داده هاي بديهي و توانايي هاي عقلي و اميال و غرايزي به وديعه گذارده شده كه حركت طبيعي به سمت برنامة تكاملي در نظر گرفته شده براي او را تضمين مي كند. همة تمدنها، اديان و مذاهب، به تعبير مولاي متقيان علي (عليه السلام) آمده اند تا ارزش هاي والاي خرد را بنمايانند و فضاي مناسبي براي بروز توانايي هاي نهفته در انسان را به منصة ظهور رسانند و او را به راه و سمت و سويي رهنمون شوند كه با رفتار حيوانات زبان بسته اي كه فاقد توانايي ها و امكانات او هستند، تفاوت زمين تا آسماني داشته باشد. قضاياي بديهي به او (يعني انسان) توان شناخت مي بخشند: شناخت خود، شناخت هستي و واقعيّت، فلسفة وجود و پيوندهاي موجود ميان اشيا. اين قضايا مواردي چون: ايمان به اصل عليّت، ايمان به عدم امكان اجتماع و ارتفاع نقيضين و برخي قضاياي ديگر را شامل مي شوند. پذيرش اين نوع قضايا، نيازي به استدلال ندارد و در باورها و وجدان انساني، كاملاً پذيرفته شده و مسلّم تلقي مي شوند چرا كه در غير اينصورت با بن بست روبرو مي شويم زيرا استدلال ها خود به اين قضاياي بديهي متكي هستند و به كمك آنها قابليت اثبات مي يابند. توانايي هاي عقلي نيز همان قدرت دروني انساني بر انديشه، تأمل، مجرّد سازي مسايل از حشو و زوائد، ارتقا از مرحلة جزئيات به مرحلة كليّات، مقايسة اشيا با يكديگر براي نيل به چشم اندازهاي تازه و برنامه ريزي هاي ذهني براي مراحلي است كه هنوز مصداق واقعي و عملي به خود نديده اند. اين توانايي ذهني، از جمله ويژگي هاي انسان و در واقع راز و رمز حركت، روند تكاملي، خلاقيّت، رشد و نموّ اوست، حال آنكه اميال غريزي، نيروي محركة وي به سمت كمال و سوق دهندهي او در راستاي بهره گيري از پتانسيل هاي نهفته وي در اين زمينه است. از جمله اين اميال و غرايز مي توان به موارد زير اشاره كرد: ميل به كمال، حركت به سمت كمال مطلق، كوشش در رفع كاستي هاي خويش، اذعان به اين قدرت، مطلق اداي حق و سپاس نعمت هاي ارزاني شده، تلاش در جهت اطاعت از او و ... است؛ اين گرايش ها و اميال و غرايز به رغم گوناگوني تجليّات و تعدد روش ها و عملكردهاي آنها، در سرشت انساني ريشه دوانيدهاند هرچند ممكن است به دليل شبهات يا سوء تفاهم هايي، سركوب يا پنهان شده باشند. از جمله اين غرايز همچنين مي توان از غريزة حب به ذات و كوشش در جهت تحقق خواستها و آرزوهاي خويش نام برد كه به نوبة خود از جمله غرايز اصلي در انسان به شمار مي رود كه نمي توان آن را ناديده گرفت و سركوب كرد يا همچون ماركسيسم آنرا پديده اي روبنايي تلقي كرد و تصور كرد كه مي توان از طريق الغاي مالكيت خصوصي، آنرا از وجود انسان حذف نمود. ذوق هنري و شيفتگي نسبت به عنصر زيبايي كه جهان هستي، سرشار از آن است نيز در اين زمره قرار دارد. بدين ترتيب آنچه كاملاً روشن به نظر مي رسد اين است كه: مسئله باور به نظرية فطرت انساني، عرصه را براي سخن از مجموعه مفاهيمي چون حقوق ، تكاليف ، عدالت ، انسانيّت ، اخلاق ، ذوق هنري ، ارزش هاي مشترك ، تمدن ، گفتگو ، دين ، شناخت ، تصديق ، منطق ، و حتي برهان و استدلال و علم باز مي كند زيرا اين دو مفهوم ]علم و استدلال[ نيز مبتني بر عنصر ثابتي هستند كه بدون آن مرزها و نشانه هايشان، قابل تبيين نيست. بدون باور به اين نظريه انسان، زنداني خويش خواهد ماند و به تعبير جرج باركلي، جز با تصاوير ذهني خود، ارتباطي پيدا نمي كند، و حتي مي توان گفت او با كنار گذاردن اين نظريه، نمي تواند به خودش نيز ايمان داشته باشد و اين اوج پوچي و هيچ انگاري است. بدون اين نظريه [نظرية فطرت] به اعتقاد ما هر آنچه گفته شد، فاقد معنا مي گردد. و اين حقيقت بزرگي است كه گرايش هاي مادي به شدت با آن مواجه مي شوند؛ هم از اينروست كه متون اسلامي بر فطرت و اينكه دين در حقيقت همسو و هماهنگ با فطرت است تأكيد دارد چرا كه فطرت واقعيتي اصيل و دين نيز برنامه اي واقعي براي اصلاح انسان و بهبود شرايط زندگي اوست. خداوند متعال مي فرمايد: فاقم وجهك للدين حنيفاً فطرت الله التي فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله ذلك الدين القيم([1]) بنابراين با درستي آيين، روي (دل) را براي اين دين راست بدار! بر همان سرشتي كه خداوند مردم را بر آن آفريده است، هيچ دگرگوني در آفرينش خداوند راه ندارد؛ اين است دين استوار اما بيشتر مردم نمي دانند. اين آية كريمه همچنانكه آيه ا... شهيد محمدباقر صدر (قدس سره) در كتاب خود اقتصادنا يادآور شده بر موارد زير انگشت مي گذارد: يكم: دين (با تمامي حقوق و تكاليف و هدفهاي عدالت جويانه اي كه دربردارد) خود از موارد فطري است كه خداوندگار جهان، تمامي مردمان را بدان سرشته و در اين آفريده به لحاظ چنين سرشتي، تغييري پديد نخواهد آمد. دوم: اين دين كه فطرت انساني بدان سرشته شده همان دين راست و خالص و ناب است؛ حال آنكه اديان شرك آميز و خدايان و همي و نسبي، توان حل مشكلات بشري را ندارند. حضرت يوسف (عليه السلام)به همبندان خود در زندان مي گويد: ما تعبدون من دونه الا اسماء سميتموها انتم و آباؤكم ما انزل بها من سلطان([2]) شما به جاي او، جز نام هايي كه خود و پدرانتان آنها را ناميده ايد، نمي پرستيد؛ كه خداوند بر آنها هيچ حجّتي نفرستاده است. و سوم: اين دين حنيفي كه فطرت انساني بر آن سرشته شده زندگي را سامان مي بخشد و قادر به كنترل و شكل دهي به آن در چارچوب كلي انسانيت است. چرا كه مسئلة اجتماعي مهم در تاريخ بشري، همانا تضاد برآمده ميان منافع فردي (كه منجر بدان مي گردد كه انسان براي خود حقوقي قايل باشد كه به اقتضاي حب به ذات ، خواهان تحقق آنها مي شود) و منافع اجتماعي يعني آن منافعي است كه نظام اجتماعي، مطرح مي سازد و وظايفي را به نام عدالت بر وي تكليف مي كند. علم نمي تواند اين تناقض يا تضاد ميان منافع فردي و اجتماعي را حل كند چرا كه علم انسان در برابر منافع شخصياش، هرگز مقاومتي نشان نمي دهد. ماترياليسم تاريخي از طريق قوانين تاريخي خود نمي تواند راه حلي در اينباره ارايه دهد، بنابراين راه حل نهايي اين تعارض و تضاد و تحقق عدالت، تنها در اختيار دين قرار ميگيرد كه از راه پيوند ميان منافع فردي و عمل صالح موضوع را فيصله مي بخشد؛ قرآن كريم ميفرمايد: من عمل صالحاً من ذكر و انثي و هو مؤمن فأولئك يدخلون الجنة يرزقون فيها بغير حساب.([3]) كساني كه كاري شايسته بجاي آورند و مؤمن باشند ـ چه مرد و چه زن ـ به بهشت درمي آيند و در آن بي حساب و شمار روزي داده مي شوند. و نيز مي فرمايد: من عمل صالحاً فلنفسه و من اساء فعليها.([4]) هر كس كار نيك انجام دهد به سود خويش و هر كه بد كند به زيان خويش كرده است. بدينگونه است كه منافع فردي و اجتماعي و حقوق و تكاليف پيوستگي پرشكوهي با يكديگر پيدا مي كنند و تضاد آنها با يكديگر، حل مي شود. مرحوم شهيد محمدباقر صدر (قدس سره) نيز در تأييد و تأكيد اين مطلب مي گويد: فطرت انساني داراي دو جنبه است: از يك سو به وي انگيزه هاي فردي زايندة مشكلات بزرگ اجتماعي در زندگي انسان را مي بخشد (مشكل تضاد ميان آن انگيزه ها و منافع حقيقي جامعة بشري) و از سوي ديگر امكان حل اين مشكل از طريق گرايش طبيعي به تديّن را فراروي انسان قرار مي دهد([5]) اين را نيز اضافه كنيم كه انسان بنا به فطرت خويش، ميل به دگرگوني و تغيير به مفهوم ايجاد تنوع در شرايط عيني زندگي خود در راستاي بهتر شدن مداوم دارد؛ اين يك گرايش فطري و دروني است كه ممكن است گاهي به خاموشي گرايد ولي از ميان رفتني نيست. انسان با چنين سرشتي، داراي امكانات چيرگي بر واقعيت، رهايي از فشارهاي آن، تصوّر اجمالي يا حتّي تفصيلي شرايط بهتر و از آنجا كوشش در راه تغيير وضعيت به سمت تصوير مورد نظر است؛ اين وضع را هيچ آفريدة ديگري (حيوانات ديگر) ندارد؛ از اينجاست كه روند تغيير و شكل گيري تمدني زندگي تنها براي انسانها ـ و نه ديگران ـ مطرح مي گردد. بدين ترتيب مي توان نتيجه گرفت كه روند شكل گيري تمدنها، در همة مراحل زير نيازمند باور به ارزش هاي ثابتي است: يك: در مرحله ايمان انسان به خويشتن. دو: در مرحلة عبور از خويشتن. سه: در مرحلة شكل دهي به انديشه و اراية تصويري از حال و آينده براي دستيابي به وضع برتر. چهار: در مرحلة انتقال ايده ها و انديشه ها به ديگران و دريافت انديشه و ديدگاههاي آنان. پنج: در مرحلة ارزيابي، تأمل، بحث، بررسي و كنكاش. شش: در مرحلة نتيجه گيري و پذيرش ديدگاهها. هفت: در مرحلة برنامه ريزي براي دگرگوني. و سرانجام: در مرحلة اجراي دگرگوني و تحقق آن. و خلاصه اينكه ميان روند تمدن دگرگونساز بشري از يك سو و روند گفتگو و ايمان به ارزش هاي مشترك و مطلق، پيوندي تام و كامل وجود دارد. ارزش هاي مشترك مطلق و نسبي: ما با تحليل رواني ـ وجداني كه در اين مبحث در پيش گرفتيم متوجه وجود دو مجموعه ارزش شده ايم كه يكي داراي تأثيري مطلق و بدون اثرپذيري از شرايط زماني يا مكاني است و ديگري ارزش هاي عادي (يا ارزش هاي بنيادي) است كه در صورت قرار گرفتن در شرايطي متغير تبديل به عكس خود مي شوند يا تأثير مطلوب خود را از دست مي دهند. مثال مجموعه نخست: ارزش عدالت در همه شرايط، زمانها و مكانها، مطلوب است. همچنين شكرگزاري و سپاس از كسي كه نعمتي را به ما ارزاني داشته است. و مثال مجموعة دوم ارزشها: صيانت نفس ، حفظ كرامت انساني ، همكاري و همياري، دفاع از مستضعفان، صلح و امنيّت، بهبود شرايط زندگي، مهر و محبت، ايثار و فداكاري، امانتداري و... است. ممكن است گاه راستي و صداقت به دليل پيامدهايش ستمگري باشد نه عدالت. همچنانكه صلح نيز گاهي چه بسا منجر به جرأت متجاوزان در دست اندازي به حرمتهاي انساني گردد؛ اگر عدالت يك ارزش مطلق و هميشگي است، صلح ارزشي نسبي است كه تنها زماني در راه تحقق آن گام برمي داريم كه به مثابة يكي از ابعاد عدالت، جلوه كند و آنگاه كه به ستم بينجامد آنرا رد مي كنيم. ولي بههرحال پرسش اصلي اين است: معيارهاي عدالت كدامند؟ و چگونه مي توان نسبت به تحقق آنها، مطمئن گشت؟ اديان آسماني همگي بر دو معيار، تكيه و تأكيد دارند: معيار نخست: معياري تعبّدي است كه براي رسيدن به آن از علم عالم مطلق يعني خداوند متعال بهره مي گيريم يعني همان آموزه هاي ثابت دين كه مطمئن هستيم از سوي خداوند متعال، صادر شده اند. زيرا پيش از آن در جريان علم كامل و شامل خداوند و لطف و رحمت و مهر او نسبت به آفريدة خود، انسان و عدالت و بهره مندي او از همة صفات كمال، قرار گرفته ايم؛ او ـ يعني خداوند متعال ـ جز خير و نيكي براي انسان نمي خواهد و نه تنها در پي فريب انسان نيست كه همة درهاي واقعيت را به روي او مي گشايد و جز خير و صلاحش را نمي خواهد. معيار دوم: معياري وجداني است كه تنها با درنگ و تأمل در باورهاي دروني و به عبارت ديگر تنها با مراجعه به فطرت انساني، قابل دستيابي است. آنچه ما را در كشف عمق فطري بودن اين معيار ياري مي رساند آن است كه اين باور ـ هر باوري كه باشد ـ از جمله لازمه هاي طبيعت انساني است و به همين دليل نزد همة افراد بشر در هر شرايطي باشند و از هر موقعيّت فردي و اجتماعي كه برخوردار باشند و در هر زمان و مكاني زندگي كنند، يافت مي شود. براي اطمينان از اين امر نيز مي توان اين پرسش را در برابر هر كسي قرار داد: آيا فلان رفتار را رفتاري انساني قلمداد مي كني يا حيواني؟ و به عنوان مثال مي توان روي كشتار يتيمان سالخوردگان و مستضعفان با انگيزة سرگرمي و تفنن، انگشت گذاشت؛ مسلماً و بدون هيچ ترديدي، چنين رفتاري از سوي هر كسي كه صورت گيرد، رفتاري وحشيانه است. قرآن كريم نيز وقتي ميفرمايد: احل لكم الطيبات([6]) (چيزهاي پاكيزه بر شما حلال است) بدنبال سوق دادن انسان به تأملات وجداني و باورهاي فطري خويش است و تعيين مصداق طيبات (چيزهاي پاكيزه) را به خودش وامي گذارد و نيز وقتي ميفرمايد: انما حرّم ربي الفواحش([7]) پروردگارم زشتكاري هاي ناروا را حرام كرده است) يا آنجا كه خروج از حالت انساني را فسق و انحراف از طبيعت، تلقي مي كند و مي گويد: نسوا الله فانساهم انفسهم اولئك هم الفاسقون([8]) (خداوند را فراموش كردند پس خداوند نيز آنانرا از ياد خودشان برد آنان نافرمانند.) و بدين ترتيب به اين حقيقت مي رسيم كه اديان، به فطرت انساني ايمان دارند اين فطرت خود مقرر مي دارد كه عدالت، بطور مطلق، ارزش مطلوبي است و صلح، در صورتي خواستني و مطلوب است كه از مصداقهاي عدالت و تجلي آن باشد؛ تأكيد بر صلح عادلانه نيز تأكيدي انساني و درست است. صلح جهاني گفتيم كه بدون ترديد امنيت، خواسته اي فطري و انساني است كه ريشه در مهمترين غريزه نهفته در فطرت انسان يعني غريزة حب به ذات دارد. اين غريزه همراه با ديگر غرايز كاركرد هماهنگ و همسويي به منظور تحقق حركت متعادل انساني به سمت اهداف تكاملي و عالي دارد. وجود انگيزه هاي غريزهي براي تأمين حركت متعادل، كافي نيست، بايد فضايي طبيعي براي خويشتن فردي و نوعي فراهم باشد تا آن انگيزه ها به سوي هدفهاي مورد نظر، سوق داده شوند. و بنابر تاكيدي كه خود فطرت بر ايجاد فضاي امن دارد مي بينيم كه عنايت الهي بذر بديهيات عقلي، گرايش به عدالت و نفرت از ستم و تجاوز را در سرشت انسان كاشته و از آن همه مهمتر توان تعيين بسياري از مصداقهاي عدالت و ستم را نيز به وي عطا كرده و راه او را براي ارتباط با آفريدگار بزرگ و عرض ارادت به درگاه او، هموار ساخته است؛ در اينجا است كه چشم اندازهاي وحي بر وي گشوده مي شود و رهنمودهاي مهرآميز الهي كه بيانگر برنامه هاي جامع حركت انسان و تضمين بخش نيل به اهداف والاي اوست، بر وي عيان مي گردد. بنابراين امنيت، نيازي انساني و هميشگي (مطلق) است كه با تغيير شرايط، دگرگون پذير نيست؛ امنيّت پديده اي گذرا نيست كه گفته شود معلول وضع اجتماعي معيّني است كه در صورت تغيير اين وضع، نياز به آن نيز، منتفي يا دگرگون شود به همين دليل است كه مي توان نياز به نظامي جامع كه ضامن حمايت از امنيت فردي و اجتماعي در مسير طولاني بشريت باشد را در نظر گرفت. ما با توجه به اينكه فطرت معيار اجمالي تمامي حقوق انساني است و حمايت از امنيت او را در جهت تحقق اهداف بزرگش، ديكته مي كند، جز در چارچوب خود مسئلة تكامل بشري، نمي توانيم حد و مرزي براي حمايت از صلح و امنيت، در نظر گيريم. و در اين صورت نيز امنيّت جز به هنگامي كه از وظيفه حياتي خود خارج شود و تبديل به عنصري ضد امنيّت گردد محدوديتي نمي شناسد. وگرنه چگونه مي توان فطرتي را به تصور آورد كه ضمن اعلام نياز به امنيّت، به كسي اجازه دهد كه به امنيّت خود يا ديگران و بالاتر از آن امنيّت حركت بشري، بي هيچ رادع و مانعي تجاوز كند؟ ابعاد گستردة گفتگوي اديان با توجه به آنچه گفته شد مي توان آشكارا امكان گفتگوي اديان در ابعاد گسترده را به دلايل زير در نظر گرفت: تمامي اديان به نظرية فطرت انساني و نتايج آن ايمان دارند. همة اديان به ارزش هاي مشترك فراواني باور دارند بطوريكه مطابقت كاملي در اصول و بنيادهاي آنها مشاهده ميشود. در همين راستاست كه برخي علماي اسلامي گذشته، ضمن برشماري كليات آموزه هاي حضرت مسيح (عليه السلام)، آنها را آموزه هايي اسلامي، برشمرده اند. ([9]) دو محقّق برجستة مسيحي نيز، پژوهش بسيار جالبي دربارة ارزش ها و قواعد مشترك احكام حقوقي بعمل آورده و به نتايج خيلي خوبي هم رسيده اند. آنها در اين باره مي گويند: كافي است در جهت ايجاد پلهايي ميان سؤالهاي زنان و مرداني كه مي خواهند به اقتضاي ايمان خود زندگي كنند، تلاش كنيم مشيت خداوند چيست؟ و من چه بايد بكنم؟ به نظر خواهد رسيد كه اديان ابراهيمي سه گانه [يهوديت، مسيحيّت و اسلام] در پاسخ به اين پرسشها، گرايش يگانه اي دارند.([10]) اديان، جملگي به گفتگوي منطقي فرامي خوانند و از آنجا كه اديان روح تمدنها را تشكيل مي دهند، گفتگوي آنها با يكديگر، زمينه را براي گفتگوي اصيل تمدنها در عرصه هاي مختلف زندگي، هموار مي سازد و آن را به سمت هرچه انساني تر شدن سوق ميدهد. گفتگوي تمدنها و نقش ارزش ها در آن: با توجه به آنچه گفته شد مي توان نتيجه گرفت مسير طبيعي حركت بشريت مستلزم آن است كه منطق گفتگوي تمدنها بر آن سايه افكن شود زيرا تمدنها چه به لحاظ فلسفي فطرت را بپذيرند يا نپذيرند،([11])ـ نشانههاي فطرت را به طور آشكار در خود دارند و در نتيجه از جنبه هاي مشتركي برخوردارند كه خود لاجرم عرصة گفتگو را باز مي كند. همچنانكه پيش از اين نيز گفتيم اديان، جوهر و روح تمدنها را ـ حتي اگر خود تمدنها منكر آن باشند ـ تشكيل مي دهند و از آنجا، تأثيرهاي ديني جنبة كاملاً آشكاري خواهند داشت و سرانجام در مييابيم كه عرصه هاي مشترك ميان اديان، راه گ فتگوهاي مشترك ميان تمدنها را بيش از بيش، هموار مي سازد. اين حقيقت را كه همواره با بشريّت جاري است و مرتباً جايگاه راسختري نيز مي يابد يعني هم پيوندي سودمند آباداني زمين و ساكنان آن در همة سطوح را نيز بايد افزود. اين هم پيوندي بيانگر آرزوها و اهداف اديان جهاني و فاتحان بزرگ تاريخ از دورترين زمانها تاكنون است. تا آنجا كه جهان را به دهكدة كوچكي تشبيه مي كنيم. در حاليكه جهان در واقع كوچك نشده ولي هم پيوندي هاي آن و همجوشي ميان اجزاي گوناگونش چنان تشديد يافته كه ما را به چنان نتيجه اي رهنمون شده است. اينك هيچ كشور يا دولتي نمي تواند به تنهايي و بر كنار از آنچه كه در جهان اتفاق مي افتد براي محيط زيست، انرژي، قوانين دريايي و هوايي، حمل و نقل، مخابرات و حتي آموزش و پرورش، فرهنگ، اقتصاد، نهضت و دفاع خود، برنامه ريزي كند. از اينجاست كه سمت گيري به سوي جهاني شدن را سمت گيريي طبيعي مي دانيم كه مقاومت در برابر آن، معنايي ندارد بلكه چنين جهاني شدني را بايد تشويق و حمايت هم كرد. وقتي در برابر جهاني سازي موضع مي گيريم و آنرا چالش خطرناكي تلقي مي كنيم به اين دليل است كه آنرا تفسير يا برداشت ويژه اي از اين جريان مي دانيم كه تنها تأمين كننده منافع يك ابرقدرت و به عبارت ديگر به مفهوم بسط سلطه و كنترل اين حركت و جهت دهي آن به سود يك ملت به هر بهايي و آمريكايي كردن روابط سياسي، اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي و غيره با استفاده از وسايل مختلف و راههاي گوناگون سركوب است، لذاست كه به جهاني سازي وحشيانه و ديوانهوار توصيف شده و شعار آن نيز (يا بخور يا خورده مي شوي) و امثال آن است. بههرحال، گفتگو اقتضاي هم پيوندي و وحدت سرنوشت بشريت، است و مسلماً گريزي از آن نيست؛ و راه ديگري جز درگيري و برخورد ـ كه حكايت از قانون جنگل ميكند و نه قانون انسان ـ در برابر آن وجود ندارد. بنابراين مي توان با ترسيخ ارزش هاي انساني در آن بر انسانيت گفتگو و تعميق آن انگشت گذارد. ذيلاً تنها به عنوان نمونه به برخي از اين ارزش ها مي پردازيم با يادآوري اين نكته كه بحث جامع دربارة آنها، مسلماً مستلزم فرصت بسيار گسترده تري است. نمونه هايي از ارزش هاي مشتركي كه بايد حكمفرما شوند. 1 ـ فضاي منطقي كه خود، ارزش هاي انساني ثابتي هستند كه با دگرگوني شرايط، دچار تغيير نمي شوند. گفتگو بايد براساس فرضيه هاي مورد توافق طرفين صورت گيرد در غير اينصورت، ثمربخش نخواهد بود. در گفتگوها، طرفين بايد با انگيزه و روحية حقيقت طلبي وارد شوند؛ هم تراز و همسنگ با موضوع مورد بحث باشند، محور گفتگوها نيز كاملاً روشن و آشكار باشد و جنبة عملي ـ نه خيالپردازانه ـ داشته باشد. در جريان گفتگو، آنچه بايد حاكم باشد و فضاي آنرا تشكيل دهد، احترام به طرف مقابل و رهايي از پيشداوري هاي گذشته است. گفتگوها بايد در جوي بدور از فشار، خشونت، هرج و مرج، غوغا سالاري و شانتاژ صورت پذيرد. گفتگوي سالم و صحيح، شرايط و اقتضاآت ديگري نيز دارد. اينجانب با اطمينان كامل مي گويم كه در قرآن كريم به تمامي اين ارزش ها اشاره شده است. 2 ـ عدالت، معيارها و گسترة آن. به رغم اختلاف نظرها و تنوع ديدگاهها و مكتب ها، گستره هايي وجود دارد كه همگان در مورد آنها، اتفاق نظر دارند. آيا در خصوص ضرورت اعطاي حق به حقدار، ستمگرانه بودن تجاوز به حقوق ملتها، سلب حق آنها در تعيين سرنوشت خود، يا اينكه رشد و توسعه و بهره برداري درست از منابع كار نيكويي است و ... كسي ترديدي دارد؟ بنابراين بايد اين گستره ها را كشف كرد و در جهت تعميم و پاي بندي نسبت به آنها، كوشش نمود. 3ـ توافق بر سر حقوق انسان و تلاش در راه گسترش حيطة اين توافق، تا حقوق جزيي ديگر را نيز دربرگيرد؛ تحقق اين امر، چندان دشوار نيست مشروط بر اينكه حسن نيّت باشد زيرا موضوع، مربوط به عمق وجدان انسان و متعلق به ارزشهايي است كه با فطرت پاك، كاملاً قابل درك هستند. 4 ـ توافق بر سر حدود آزادي هاي انساني و كوشش در راستاي عملياتي ساختن آنها. 5 ـ حركت از خاستگاه ارزش هاي انساني براي معرفي ايدئولوژي هاي ويرانگري چون: تروريسم، نژادپرستي، استبداد، تبعيض نژادي، استعمار و جز آن. 6 ـ در نظر داشتن اصول سلامت محيط و تعميم آن. 7ـ توافق بر ارزشهاي والاي هنر متعالي در خدمت به انسان و شكوفا ساختن توانمنديهاي نهاني او. 8 ـ توافق بر سر ارزش هاي اجتماعي و بنياد جامعة سالم و عاري از انحراف و بيبندوباري. 9 ـ توافق بر نوع برنامه ريزي براي مقابله با چالش هاي پيش رو از جمله: بيماري ، فقر، جهل و بيسوادي و نيز برنامه ريزي براي كاستن از پيامدها و آثار حوادث طبيعي همچون زلزله ، سيل، آتش سوزي و ... . 10ـ تدوين حقوق بين الملل مشترك در عرصه هاي كشتي راني، حمل ونقل، اطلاعات و .... 11 ـ تأسيس نهادهاي بين المللي كه با معيارهاي واحد و بدور از هرگونه دوگانگي و تبعيض فعاليت كنند. 12 ـ نيل به راهكارهاي عملي مشخص به منظور تحكيم همبستگي و تعميم مسؤوليت هاي انساني نسبت به روند صلح و گسترش عدالت. تلاش براي تعميم منطق گفتگو: در پايان اين بحث فشرده و با توجه به باور عميق به اينكه گفتگو، اقتضاي حكمت، فطرت و عقل سليم در رويارويي با احساسات لجام گسيخته و تعصب هاي نفرت انگيز و زنداني شدن در چارچوبهاي گذشته است، همگان را جداً به درپيش گرفتن و تعميم منطق گفتگو، فرامي خوانيم و در اين راستا تشكيل مجموعه اي از انديشمندان دست اندركار در عرصه هاي واقعي زندگي از هر گروه را پيشنهاد مي كنيم تا براي فراهم آوردن شرايط چنين كاري و تعميم اين امر مهم، عمل كرده برنامه ريزي هاي لازم را انجام دهند. بنظر من مي توان اين مجموعه را ـ با توجه به آنچه كه ما نمونه آن در جامعه اسلامي را اعتدال اسلامي ياد مي كنيم ـ اعتدال جهاني نامگذاري كرد. اعتدال اسلامي برخاسته از باور به مفهوم عام و فراگير توازن در كل هستي و موضع متوازن انسان نسبت به آن از يك سو و تصوري است كه ما از تاريخ و عوامل مؤثر در آن داريم و علاوه بر آن چنين تعبيري گوياي طبيعت اسلام و ديدگاههاي ما نسبت به آن است. از اين خاستگاه اعتدالي ، برآنيم كه برنامة جهاني مي تواند فراخوانهاي زير را ملاك عمل خود قرار دهد: 1ـ فراخوان به جداسازي ميان دوگانه هايي كه به حكم عقل قطعي، متناقض يا متضادند از جمله دوگانه وجود و عدم ، توحيد و شرك ، مطلق و نسبي و غيره و دوگانه هاي غيرقطعي و خودساخته اي چون: من حق هستم و ديگري باطل ، من خير هستم و ديگري شر ، يا با تروريسم مي جنگيد يا همراه آن هستيد يا بايد ماركسيست باشي يا هيچ چيز از ماركسيسم نمي داني ، من توحيدم و ديگران شرك من متمدنم و ديگران وحشي اصول من كاملاً تاريخي و درست و اصول ديگران محكوم به فنا است و از اين قبيل. نوع دوّم دوگانه ها درواقع همچون بت هاي فكري هستند كه طي روندي ذهني، رواني، تاريخي يا تعصب آميز، شكل مي گيرند و از حالت نسبي فراتر رفته و جنبة مطلق پيدا مي كنند و در نتيجه همة كاركردهاي انديشه را تحت تأثير قرار داده مانع از هر گونه احتمال پيشرفتي مي گردند. ما مي گوئيم بايد به ارزش هاي مشترك انساني ـ كه بدانها اشاره كرديم و وجدان نيز رهنمون به آنهاست ـ اذعان كرد و آنها را پذيرفت. 2ـ كوشش در جهت گسترش سعة صدر آگاهانه نسبت به حال و پرهيز از باقي ماندن كوركورانه در گذشته يا پاي بندي جزم انديشانه به نظريات پذيرفته شده اي كه احتمال وجود نارسايي ها يا اشكالاتي نيز در آنها مي رود. 3 ـ كوشش در راه تعميم آنچه درخصوص تمدنها بدان اشاره كرديم: تمدنها بسياري از ارزش ها و بنيادهاي خود را از فطرت آدمي گرفته يا لااقل احتمال چنين برداشتي همواره وارد است. اين امر خود عرصة گفتگو ـ ميان تمدنها ـ را در برابر ما گشوده نگاه مي دارد. 4ـ سمت گيري در جهت ژرفا بخشيدن به مفهوم پيشرفت فكري و خلاقيت جديد و عدم تأثيرپذيري از مفهوم بهتر از اين امكان ندارد و زنده و پويا نگاهداشتن روح خلاقيّت و كشف حقيقت. 5 ـ كوشش در راه تعميم احساس مشترك انساني نسبت به خطراتي كه تمامي بشريت را تهديد مي كند واختصاص به تمدن، ملت و منطقهاي ندارد. مثل: بيماري، جهل، افت معنويات، آلودگي محيط زيست، ازهم پاشيدگي خانواده ها، حاكميت منطق زور مداري، تجاوز و جز اينها. 6ـ فراخواني به چيرگي عقل بر افراط گرايي كه صرفنظر از ايدئولوژي ها، ديدهها را كور مي سازد و مانع از انديشه آرام و تأمل منطقي مي گردد. 7ـ كوشش در جهت نيل به راه حل متعادلي ميان سمت گيري جهاني از يك سو و حفظ ويژگي هاي فرهنگي و غيرفرهنگي ملتها از سوي ديگر. اين خط ميانه، هماني است كه پيروزي سمت گيري جهاني را از اين جهت كه با موانع جدي روبرو نگردد، تضمين مي كند و در عين حال از ثروتهاي متنوع ملتها و خلقها در سطوح مختلف پاسداري مي كند. بدين ترتيب اصل فلسفي كثرت در عين وحدت را در روند جهانگرايي ، تحقق خواهيم بخشيد. 8 ـ ضرورت اعطاي اين آگاهي و بسط اين فرهنگ به همگان كه: منافع ملتها، بخشي از آنچيزي است كه ارزش هاي آنها بر آن انگشت مي گذارند. در اينصورت ديگر تناقضي ميان ارزش ها و منافع وجود نخواهد داشت و فرصت گسترده اي براي گفتگو، فراهم مي گردد. 9 ـ ژرفا بخشيدن به منطق پذيري انساني به منظور از ميان بردن برتري جويي هاي نژادي و نيز عدم تأكيد بر ارزش هاي يك تمدن خاص و تلقي آن به مثابة اوج دستاوردهاي بشري و عقب مانده جلوه دادن ارزش هاي ساير تمدنها. و به عبارت ديگر ايمان آوردن به ارزش هاي مشترك انساني. پيش از پايان بخشيدن به اين بحث، يادآور مي شويم كه نشانه هاي اميد نسبت به آيندة روشن از نظر ما فراوانند از جمله: پذيرش جهاني گفتگوي تمدنها در صحنة سازمان ملل متحد، نشست ها و گردهمايي هاي پياپي از دهه سوم قرن گذشته تاكنون در سطوح مختلف، استقبال و پذيرش گسترده از اصل گفتگو از سوي نهادهاي مرجع در ميان اديان و تمدنهاي مختلف، گرايش وسيع به ارزش هاي معنوي، انقلاب اطلاعات و پيشرفتهاي رسانه اي كه حقايق را در برابر ديدگان همگان قرار مي دهند، همه و همه به رغم چالش هايي كه جهاني سازي منفعت طلبانه، نظريات برتري جويانه، و ستم آشكار عليه ملتها، اشغال، ترور فردي و رسمي، برخوردهاي دوگانه و ... فرارويمان قرار داده، نويدبخش آيندة روشن و ايده آلي است. چرا كه باور داريم و شاهد آنيم كه سرانجام و بنابر سنّت هاي الهي زندگي، نيروهاي خير، بر نيروهاي شر، پيروز خواهند شد. والسلام عليكم و رحمة الله و بركاته [1]) روم /30. [2]) يوسف/ 40. [3]) غافر/40 . [4]) فصلت /46. [5]) اقتصادنا، چاپ مشهد، صفحات 310 تا 312. [6]) مائده / 5. [7]) اعراف/33 . [8]) حشر/19. [9]) به عنوان مثال توجه شود به آنچه كه شيخ ابن شعبة حراني (از علماي قرن چهارم هجري) در كتاب مشهور خود تحف العقول يادآور شده و بسياري از پندها و حكمت هاي زندگي را از قول حضرت عيسي مسيح (عليه السلام) نقل كرده است. [10]) استاد عادل خوري و استاد فانوني . آنچنانكه در گزارش سيمينار مشترك ايراني ـ اتريشي منعقد شده در وين (1999 ميلادي، صفحه 260) آمده است. [11]) در توضيح اين مطلب ديده مي شود كه فلسفه هاي مبتني بر شكاكيت در حقايق مطلق انديشهي و رفتار از جمله ماركسيسم، فرويديسم، دوركيسم، كانتيسم و فلسفه باركلي و جز آنها همگي مسلماً نوعي جزم و قطع [و مطلقيّت] را در خود دارند وگرنه نسبت به خودشان نيز شك مي كردند كه البته چنين نكرده اند.